(Marre nga libri ‘Bisedë me dhjetë miq’ / ‘Ten Conversations with Albanians’ © Albana Shala 2017, Carabela books, Amsterdam, The Netherlands)

Nganjëherë takohemi në shtëpine time, ulur pranë tavolinës së bukës dhe duke pire çaj përpiqemi të përkthejmë një poezi të Akhmatovës, nganjëherë takohemi në një kafene e përsëri bisedojmë për një rrëfim pa titull, a thua se duam ta ndjellim që të dalë në dritë e ta pagëzojmë aty për aty, nganjëherë takohemi dhe ecim buzë detit, nganjëherë marrim një shteg që dredhon mes pyjeve e maleve e të çon në shtëpinë e tij në Pult. Por më shpesh takohemi në bibliotekën e Akademisë së Shkencave në Tiranë, ku dominon e gjelbra. Drita e diellit bie mbi kapakët e librave të vjetër e të rinj të bibiliotekës klasike që është kthyer në bibliotekë ëndrre. Librat na shikojnë për të njëqindtën herë dhe i thonë njëri tjetrit duke buzeqeshur:

– A të thashë që do të vinin përsëri?’
– Po, por ka kaluar shumë kohë dhe mendova që ndoshta tani takoheshin diku tjetër.
– E po e dinë se sa të fuqishëm e besnikë jemi. Prandaj vijnë.
– Fol për vete.Ti i magjeps e i mrekullon. Kur lexonin nëpër faqet e mia shpesh herë trishtoheshin dhe sikur e humbin fillin e dëshirën për të jetuar mes njerëzve.
– E pra ja ku janë, jane kthyer këtu për të gjithe ne. Kjo është më e rëndësishme.

Në ëndërr, atje në bibliotekë, Lazri dhe unë shndërohemi në dy fëmijë ëndërrimtare që me çdo kusht duan të mësojnë të fluturojnë. Lexojmë e flasim me pasion, u kthehemi të njëjtave pjesë në librat e dashur, zbulojmë gjithmonë gjëra të reja dhe në atë labirinth të dijes njerëzore ndihemi shumë mirë. Miqtë tanë të bindur për përkushtimin tonë ndajnë me ne një e nga një gjithë sekretet e tyre, dhe në fund të këtij takimi na dhurojne krahë. Na bekojnë dhe ne nisemi edhe njëherë fluturim për në botën e madhe.

Atje takojmë edhe një fëmijë tjetër, ëndërrimtar dhe që di të fluturojë, Lulin – miken time të shtrenjtë të fëmijërisë dhe shoqen e jetës së Lazrit. Ndërsa fluturon ajo pikon vargje në krahët e zogjve dhe e mbush qiellin tonë me fjalë që bien si yje.

Zgjohem. E lëmë të takohemi në një kafene të vërtetë – Kafe Picadilly, afër Lidhjes së Shkrimtarëve. Qyteti sapo është larë nga shiu i mbasdites dhe pemët e lulet në oborr të kafenesë duken sikur duan të na gllabërojnë në harlisjen e tyre verore. Përpiqemi të flasim për gjera të rëndësishme, por nuk flasim dot. Natyra do vetëm adhurues. E lemë që të takohemi edhe njëherë, kësaj rradhe në rrjet.
***

Si pa e kuptuar u rritëm, u maturuam, u bëmë prindër e bashkëshortë, pronarë tokash apo shtëpish, nëpunësa, shefa, këshilltarë, kryetarë. A janë këto përkatësi të jetës, që ti i ke dashur apo ëndërruar?

Ligji i jetës dhe koha e pamëshirshme e bëjnë të vetën; na shndërrojnë në secilën dite që jetojmë. Njeriu nuk e mban mend mirë kur ka filluar ta projektojë endrrën e vet, nuk është i sigurtë, nëse e ka trilluar apo ka lindur me një ëndërr të shkruar në genet e tij dhe dalëngadalë, në çastin që vetëdijësohet për të, i qepet pas, përpiqet, mundohet, rropatet, nuk i ndalon kurrë orvatjet që ta mbërrijë. Po ajo është gjithmonë e largët dhe e paarritshme, sado të ngjajë se i je afruar dhe për një grimë mund ta prekësh. Eshte si loja e qiellit me kreshtën e malit në horizont. Thua me vete se sa ta ngjitëm në kreshte do të prek qiellin, por, sapo ngjitesh në majë, e kupton se qielli ia ka mbathur tutje të kreshta tjetër. Diku kam shkruar njëherë se njeriu nuk mund t’i shkapërcejë endrrat e tij. As në letërsi, as në jetë. Midis ëndrrës dhe jetës gjithmonë ka një ndryshim nivelesh; jetojmë në një nivel më të ulët se sa ëndërrojmë dhe kjo na bën të mos i ndalojmë përpjekjet tona sa ta kemi frymën. Dhe të mos e humbasim shpresën gjithashtu.

Di vetëm se ëndrrat e mia të fëmijërisë kanë gjenë gjithmonë të largëta, nuk ndaleshin të rrëza e parë e kodrës përballë shtëpisë, të faqja e malit kundruall apo brenda çadrës që krijonte horizonti i ulur në kurorën e kreshtave që rrethonin vendlindjen time. Njëherë bile me një moshatarin tim qesh ngjitur në majën më të larte dhe prej aty shikoja horizonin e zgjeruar deri ku humbiste vështrimi, tutje liqenit të Shkodrës e deri në Adriatik. U pushtova nga një ndjenjë madhështore, një gufim triumfi shpirtëror. Me sa duket gjithmonë më kishte munduar trysnia e një horizonti të ngushtë. Si nxënës isha i dashuruar pas hartave. Udhëtoja në harta në të gjitha anët e rrozullit, nga Arktiku në Polin e Jugut, duke i shkelur me mendje pëllëmbë për pëllëmbë, qytetet, fshatrat, malet e fushat e kësaj toke. Dhe kur bota më dukej e vogël, ktheja syte nga qielli dhe vështroja yjet e largët. Atëbote kuptova se vetmia ishte ligji universal i kozmosit, se ylli më i afërt ishte mijëra vite drite larg dhe se yjet gjithashtu ishin të dënuar me vetmi të përjetëshme. Nuk e kuptoja pse Krijuesi i Universit na kishte dënuar me këte vetmi të pandreqshme. Vite më vonë u binda se vetmia nuk është ligj vetëm në univers, po edhe brenda nesh, e shkruar në genet tona dhe në përpiqemi të çlirohemi prej saj me të gjitha mjetet tona, pa ia dalë kurrë mbanë. Këtu kam përshtypjen zë fill edhe letërsia, veç të tjerash.

Te kthehem më konkretisht të pyetja. Në këte betejë të vazhdueshme, që përkthehet ndryshe në vite të jetuar, kam arritur shumë gjera, jam shkolluar, bërë një shtëpi për veten dhe familjen, martuar, rritur fëmijë, përcjellë për në ate bote njerëz të dashur, shkruar libra, lënë disa dëshmi. Por siç e thashë me lart, endrra gjithnjë largohet si horizonti, është gjithmonë në krështën tjetër dhe kjo është një nxitje për të jetuar edhe më tutje.

Çfare të ka bërë të lirë e të përveçëm?

Edhe unë e kam menduar shumë herë me veten kete gjë: Çfarë më ka bërë njeri të lirë? I kam dhënë përgjigje të ndryshme kësaj pyetjeje në vite të ndryshme, por gjithnjë duke mbetur të bindja e hershme, njeriu lind me lirinë e tij. Tjetër është vetëdija e lirisë, guximi për ta mbrojtur lirinë tende gjithnjë të kërcënuar. Ne jemi rritur në një kohë të keqe për lirinë, nën një diktaturë nga më të egrat e imagjinueshme. E megjithate them se kam qenë njeri i lirë. Pikërisht për këte kam shkruar dhe një tregim per këte me titullin “Idioti udhëton për ne Amerikë”.
Kërcënimit më të madh të lirisë në rininë time i bëra ballë me idenë e arratisjes. Në momentet kur qendroja para hartave, unë nuk mund ta kuptoja se përse unë nuk mund ta shkelja një vend, vetëm pse atje jetonte një popull tjetër, i përkiste një shteti tjetër. Toka është e njeriut, jo e qeverive apo diktatorëve që ngrejnë gardhe, mure të pakalueshme. Ideja e arratisjes të unë ka qenë shumë e hershme edhe pse nuk u arratisa kurrë. Ishte një sekret që më sillte ngazëllim, më zbulonte mundësi të pafundme. Ajo më bënte t’i qendoja larg realitetit, të mos i kushtoja asnjë kujdes karrieres time të ardhme në vendin ku jetoja. Jetoja me vetën time dhe për veten time. Më kujtohet ankthi dhe tundimi i një dite tetori, ndërsa rrija në bregun e këtejmë të Bunës. Në bregun tjetër gjendej një kishë e vjetër, e braktisur më dukej, ndërsa këtej kishat ishin rrafshuar me tokën. Mjafton të notoje njëqind metra dhe gjendeshe përtej kufirit, në botën tjetër, të mistershme dhe të panjohur. Pak me tutje mbi bregun e ngritur rrinin duke u ngrohur në diell tre ushtarë, rojtës të kufirit, të qetë, të qeshur, lozanjarë. Dhe ta mendosh se ata djem mund të shndërrohehsin në vrasës të pamëshirshëm, sapo dikush të provonte të hidhej në ujë në tentativë për të mberritur bregun tjetër, bregun e huaj. Bënte shumë ftohtë, toka rrotull kishte ngrirë. Unë ngrohesha me idenë se një dite do ta kaloja këte kufi, gjallë a vdekur. U ktheva prapë të puna e detyruar, xhveshja e misrit, më një ngazëllim që më kishte pushtuar shpirtin, i ngjashëm me ngazëllimin e dashurisë së parë. Këte të fshehte timen e ndava më vonë me mikun tim Ndoc Dedën (Shtëpinë) dhe për shumë vite, me orë e net të tëra diskutonim idenë tonë të arratisjes, thurnim plane pas planesh, të bindur se nuk kishim rrugë tjetër. Ajo që na ndaloi, pasi morëm diplomat universitare, ishte gjyshi im i sëmurë. I premtova Ndocit se kur gjyshi të mos ishte më gjallë, unë do të arratisesha se bashku me të në vjeshtën e parë. E doja aq shumë tim gjysh sa nuk mund ta braktisja në asnjë rrethanë. Kur ai u nda nga kjo jetë, një vit më vonë miku im u arratis, ndërsa unë mbeta këtu, për të mos u arratisur më kurrë, se kufijte ranë dhe në një farë mënyre lirite politike u vendosën. Arratisja nuk kishte më kuptim.

Por instinkti i lirisë, kështu po e quaj, nuk funksionon vetëm në një drejtim. Ka plot njerëz jo të lirë në shoqerite e lira. Unë them se kam qenë dhe jam njeri i lirë, duke paguar për këte një çmim të vazhdueshëm. Kostoja e lirisë është e rëndë në çdo kohë e në çdo shoqeri, por vetëm ndjesia e lirisë e bën këte jete të jetueshme.

Sa shqiptar ndihesh dhe je?

Ndihem krejtësisht shqiptar, sepse as kam, as mund të kem identitet tjetër dhe po të dua. Vij nga një familje shqiptare e krishterë brez pas brezi, prej kohësh që nuk mbahen mend. Shkruaj shqip, flas shqip, jam lindur e rritur në Shqipëri, çfarë mund të jem tjetër? Natyrisht të qenit shqiptar nuk është zgjedhje: thjesht kam lindur shqiptar, në pasaportën time dhe në kartën time të identitetit shkruhet “Albanian”. A ka kjo një domethënie? Prapa kësaj fjale me tetë shkronja, natyrisht qëndron një domethënie. Edhe një i huaj, kur lexon këte fjalë në pasaporte përpiqet të dëshifrojë këte domethënie, vë në levizje njohurite e tij të gjeografisë, të historisë, ose njohurite e freskëta që mund t’i vijnë nga ndonjë lajm i botuar në gazetat e ditës. Por mua nuk më shqetëson kjo domethënie sipërfaqësore që në fund të fundit nuk tregon gjë hiç.

Njeriu është shumë me tepër se një nocion gjeografik. Eshte një histori personale, e përvetëshme, e pakrahasueshme me historinë e askujt dhe e papërsëritshme kund tjetër. Nëpërmjet ngjashmërive dhe përgjithësimeve përgjithësisht nxirrën përfundime mediokre, në mos të gabuara. Për mua domëthënia të qenit shqiptar është krejt tjetër: është historia ime dhe e familjes time, janë fjalët që kam pëshpëritur së pari, janë të parët që prehen ndër varre, është kultura dhe historia, mitet, legjendat, ëndrrat, është projekti i një jete. E dua Shqipërinë dhe them se jetoj në vendin ku dua.

Sa europian, sa qytetar I botës – i fshatit global?

Emërtimet gjeografike nuk kanë ndonjë kuptim për njeriun. Jam shqiptar dhe jam europian njëkohësisht. Europianët mbase e bëjnë, po unë nuk di të bëj ndonjë dallim midis vetes dhe tyre në asnjë pikëpamje. Qytetrimi europian i ka rrënjet të qytetrimi mesdhetar greko-romak dhe tek vlerat e krishtërimit. Si shqiptar, them se vij nga një popull që ka qenë i shkrirë me këto dy qytetrime, që ka marrë dhe ka dhënë me to, që ka dhë në jo vetëm perandorë, Papë e komandate të shquar ushtarakë, por edhe fjalë të fillesës, kulturë, mite, legjenda, histori. Mesjeta solli një dramë të madhe për shqiptarët, po nuk mendoj se arriti ta zhbëjë genin shqiptar, arketipin shqiptar, europian njëkohësisht. Por sigurisht nuk të bën vetëm vendlindja europian: të bën kultura, sistemi i vlerave të pranuara europiane. Nëse gjykohem nga preferencat letrare atëherë nuk kam nacionalitet, ose nacionaliteti im është njerëzimi. Në tryezën time të shkrimit janë gjithmonë dy libra me poezi të Borgesit: L’oro dei tigri dhe “Night poems”; jane librat me poezi të Yehuda Amichait, të Cesare Paveses, të Salvatore Quasimodo-s, të C. P. Cavafy-s, tregime të Singerit, Amos Oz-it, Julio Cortazar- it, Roberto Bolanos, Franz Kafkës e shumë autorëve të tjerë, që përbëjnë bibliotekën time të dashur, e cila ka vetëm një identitet – Kulturë e njërëzimit. Dhe unë sigurisht që e ndjej vetën pjesë të kësaj kulture, më shumë se gjithçka tjetër.

Sa burrë, sa malësor, sa i emancipuar?

Është vështirë të flasësh për veten. Vinin nganjëherë mysafirë në shtëpinë tonë dhe mbaj mend se njëri i tha njëherë gjyshit: “Je burrë trim!” Gjyshi aty për aty ia ktheu:” Zot mos më provo!” Nëse më burrë kuptohet të jesh zot i vetes tënde, them se gjithmonë kam qenë zot i vetes time. Në të mirë dhe në të keq. Dhe sidomos kur je në të keq, nuk të gjindet askush në krah, shndërrohesh në një të panjohur për botën, madje edhe për njerëzit e tu të dashur. Kafka e ka shkruar Metamorfozën për këte dramë të individit, ndërkaq Pavese ka disa vargje mrekullueshëm në poezinë Antenati:
Mbushun me vese, trille, tmerre,
- ne, burrat, baballaret, dikush asht vra, 
po nji turp i vetem kurr’ s’na ka ra,
kurr’ s’u bame gra, kurr’ rob të tjetërkujt.
(C. Pavese, Para-ardhësit)
Dhe une këte mund ta them me bindje. Nuk kam qenë kurrë grua dhe kurrë skllavi I dikujt.
Malësor është një nocion me përmbajtje gjeografike, përdoret për një banor të maleve, për një njeri që banon në male. Në Shqipëri ka një vecori, se të paktën këta biologjikisht, janë ruajtur më të pandotur, nga transfuzionet gjenetike të pushtuesve. Dhe kulturalisht, kanë ruajtur më të forte arketipin e lashtë, për shkak të izolimit shekullor. Por njerëzit nuk mund t’i gjykosh nga vendlindja. Une di se kam patur një fëmijëri mahnitëse në shtëpinë ku u linda, ku jeta dhe vdekja qendronin në një ekulibër të brishtë, që lëkundej kërcënueshem. Por dhe të mbushur me histori, mite, legjenda, rrëfime pafund. Kjo e bënte jetën të begate dhe të bukur, të mbushur me mister dhe shpresë. Ndonëse e dija insatinktivisht se sa të rritesha, sa të bëhesha zot i vetes nuk do të jetoja më aty. Dhe kështu ndodhi. Them se mora shumëçka të mirë prej andej, por jo veset. Në letërsinë time ka jo pak hapësirë vendi ku u linda. I kthehem gjithmonë vendlindjes, si një parajse të pamundur, prej ku u përzumë qysh prej mëkatit të Adamit.
Them se ndihem aq i emancipuar sa jam njeri i lirë.

Po prind?

Jam baba i mirë, shumë i lidhur me femijët e mi. Prind, shok, mik, bashkëbisedues. Një ditë ime bijë, Lea më tha: “E di babi se të kam njeriun më të shtrenjte në botë”. Në përgjithësi Lea është njëri i mbyllur, nuk i shpreh emocionet dhe unë shpesh shpotitem me të duke i thënë se je e prerë për politikë ose diplomaci. Nuk është si motra më e madhe Lodia, emocionale, e dashur dhe shumë e dhembshur. Kjo më bën të mendoj se jam një baba i mirë, edhe pse do të doja të kisha bërë shumë më tepër për fëmijet e mi.

Si bashkëshort i një poeteje të mrekullueshme?

Për këte duhet të pyesesh miken tënde e time shoqe. Por në kuptimin klasik të fjalës nuk besoj se jam një bashkëshort i mirë. Jeta është e vështirë dhe bashkëshortët janë dy individë që luftojnë për të njëjtin territor. Në martesat “e suksesshme” individualitetet tretën, shndërrohen në një kompozitë, ashtu siç ndodh me lëndet kimike të përbëra, të cilat nga bashkimi fitojnë cilësi të reja, ndërsa unë dhe ime shoqe kemi qelluar të patretshëm, ruan secili individualitetin e vet të theksuar, por prapë ia kemi dalë të jemi bashkë gjate gjithe këtyre viteve.

Po si shkrimtar?

Shkruaj por nuk e di a jam shkrimtar. Nëse shkruaj disa faqe të mira, ose një libër të mirë gjate gjithe jetës, them se do isha i kënaqur. Megjithate nuk e konsideroj vetën martir të letërsisë. Nuk ka kuptim të jetosh vetëm për letërsinë, ndonëse letërsia i jep kuptim jetës time, e bën ate të jetueshme.

A beson në idelogjitë e mëdha?

Jo, nuk besoj në ideologji. Ideologjite i kanë sjellë shumë fatkeqësi njerëzimit. Të marrim ideologjinë e komunizmit, pasojat katastrofike që ajo pati në botë në shekullin e XX-të. Një ideoloigji e propoganduar në mënyrë joshëse është një mjet shumë e fuqishëm në duart e spekulatorëve kriminelë, apo siç i quajmë ndryshe diktatorë. Një mendje intelektuale nuk është e prirur të besojë, është e prirur të dyshojë.

Në çfarë beson?

Besoj të ndjenja e dashurisë. Diçka që nuk e dua nuk mund ta bëj.

Po në Zot?

Njeriu ka nevojë të besojë diku. Besimi është një zgjidhje paqtuese, ngushëlluese, të shpëton nga dyshimet mbytëse, pikëpyetjet pa përgjigje. Si fëmijë njeriu është shumë kureshtar dhe bën shumë pyetje. I tillë isha dhe unë. Duke u rritur, duke “u pjekur”, njeriu gjen përgjigje për pikëpyetjet e tij, përgjigje të gatshme, në shkencë, në religjion, në filozofi. Me mua ka ndodhur e kundërta: Vitet nuk më kanë shtuar përgjigjet, po pyetjet. Tani kam më shumë pyetje dhe më pak përgjigje se dikur.
Them se njerëzimi ende është në foshnjërinë e dijeve të tij. Pavarësisht progresit të shkencës dhe teknologjisë, pavarësisht kulturës së krijuar dhe zhvillimit të mendimit filozofik, ne ende nuk kemi pergjigje bindëse për pyetje themelore si: nga vijmë, kush jemi dhe ku shkojmë? Misteri në bote është kolosal në krahasim me ato pak gjëra që dimë dhe jam i bindur se pas një mijë apo dhjete mijë vitesh do të ngjajmë qesharakë në dijet tona, nëse njerëzimi do të kete fatin të ekzistojë. A besoj? Di se nuk besoj ne shumicen e shpjegimeve që janë dhënë, se pertej të gjitha dijeve qendron misteri, e panjohura. Çfarë është ajo e panjohur e mistershme që ka fuqi mbi jetët tona? Ka një projekt universal dhe ne njerezit jemi pjesë e këtij projekti, na ka projektuar dikush, siç projektojmë ne lojërat në kompjuter, apo atje përtej ka dicka më thelbësore, më të pakapshme dhe të paarritshme për mendjen tonë? Nuk ka një përgjigje, madje as biocentrizmi, teoria e fundit provokative e Robert Lanza-s nuk jep një përgjigje shterrruese, përveçse ngjall interes e të fton për të mos u llokoçitur në cektinën e dijeve tona. Unë besoj se ka diçka përtej rastësive dhe fatit. Le ta quajmë këte fuqi hyjnore siç e kanë quajtur historikisht njerëzit.

Po të studjuarit e gjuhës ruse dhe lidhja me letërsinë ruse, çfarë ndikimi ka pasur në forminin e krijimtarinë tënde?
E kam filluar studimin e gjuhës ruse rastësisht kur isha nxënës në vit të parë të Shkollës së Mesme. Kur mbarova shkollën e mesme lexoja lirshëm në rusisht. Nuk pati ndonjë ndikim gjuha, por nëpërmjet kësaj gjuhe, arrita të lexoj plot vepra të letërsisë botërore, që atëherë nuk gjendeshin në shqip. Veçanërisht letërsinë moderne, atëkohë të ndaluar. Dhjetë vjet kam komunikuar me kulturën botërore vetëm nëpërmjet kësaj gjuhe dhe ishin vite të rëndësishme, 20-30 vjeç.

Cilat janë ngjarjet dhe personat më të rëndësishem në jetën tënde?

Familja ime. Në fëmijëri ishte gjyshi, nëna, babai dhe motra ime më e vogël. Vecanërisht gjyshi, që ishte një burrë i jashtëzakonshëm. Jam rritur i rrethuar me dashuri, përkujdesje, isha në një farë mënyre shpresa e familjes. Aq shumë me donin dhe shpresonin tek unë, sa frika mos i zhgenjej ka mbetur frika ime më e madhe që kam provuar. Dhe në një rast e zhgënjeva Nënën: kurrë nuk jam ndjerë më keq në jetën time. Nuk tha asnjë fjalë por unë e kuptova zhgenjimin e thellë në syte e saj, pikëllimin që ia mbuloi fytyrën. Ishte deftesa e notave në klasen e gjashtë ku unë nuk kisha dalë aq mirë, thjeshte kisha rezultate mesatare. U betova se kurrë më nuk do ta zhgenjeja nënën dhe pastaj në të gjitha vitet e shkollës rezultatet qenë maksimale. Edhe sot e kësaj dite brengën dhe frikën më të madhe kam pikërisht këtë: nuk dua kurrë t’i zhgenjej njerëzit që dua, njerëzit që kanë besim të unë. Ndonëse kjo është shumë e veshtirë për t’u mbajtur.
Edhe sot, natyrisht, më rëndësishme se gjithçka tjetër në jetë, është familja ime.

Por nëse ka njerëz të rëndësishme që kanë ndikuar në formimin tim, së pari ka qenë mësuesit e mi Xhabir Topalli dhe Moisi Mozali dhe profesorët e mi, Zyhri Bajrami dhe Bajazit Shehu. Profesor Bajaziti nuk më ka dhënë leksione, kur e njoha ishte në pension, por shkonin e pinim bashkë kafe. Bisedat me të ishin shumë frymëzuese dhe më ka mbështetur gjithmonë, me porosi, këshilla, edhe pse unë nuk ndoqa rrugën e shkencës. Një ndër to ishte dhe këmbëngulja e tij që të mësoja anglishten: “Nuk di mirë anglisht më tha njëherë, por po të kisha mundësi gjithë njohurite e mia të anglishtes i kaloja në trurin tënd”. Fisnikë të tillë nuk kam takuar më.

Po pasionet, heronjtë, ëndrrat? Shkrimi, gazetaria, lidhja me të bukuren, artin.

Nuk e di, se si jam lidhur me artin, me letërsinë, por them se kjo është një prirje e lindur e njeriut, një ndjeshmëri spontane që shfaqet befas brenda teje, si pasion për lexime, si pasion per të dëgjuar dhe rrefyer histori, si pasion për të soditur gjate në vetmi yjet në qiellin e natës, apo lumin ndërsa rrjedh nërvoz në shtartin e tij, udhëtimet e vetmuara në pyll, shetitjtjet pasdite kodrave në përendim të diellit. Alpet, ku kam kaluar fëmijërinë dhe adoleshencën e parë janë vendi më i bukur në botë, një kryevepër hyjnore arti. Këtu them se zë fill dhe pasioni im për të bukurën, për natyrën. Pastaj erdhen leximet, leximet e pafundme të çdo libri që mund të gjeja. Si student pastaj nisa të merrem me gazetari dhe më vonë me krijimtari letrare. Lidhja që u krijua është e forte aq sa u bë pjese e qenësishme e jetës sime, sa s’mund të jetoj pa të.
Një herë në ëndërr po lexoja disa tregime që i kisha shkruar vetë. Me magjepsën. Ti shkruaj një ditë ato tregime, nëse mundem.

Çfare ke dashur të besh në jetë dhe çfarë po bën?

Asgjë nga ato që do të deshiroja të bëj. Tani do doja të kisha një mundësi për të jetuar dhe të merresha gjithë kohën me letërsi. Gjë që nuk e kam e nuk do ta kem kurrë.

Cilat kanë qënë kohërat më të vështira?

Di dy momente të vështira në jetë. Së pari, kur po më refuzohej e drejta e studimit në universistet, sidomos kur m’u refuzua për të dytin vit rresht, edhe pse kisha qenë një nga nxënësit më të mirë të rrethit të Shkodrës. E vendosa që nëse do të ma refuzonin për herë të tretë, do tentoja të arratisesha. Nëse nuk do ia dilja, do vritesha. Nuk mund ta jetoja jeten duke e nxjerrë bukën e gojës më kazmë në krah. Momenti i dyte është kur më shpallën të vrarë në kufi, në tetor të vitit 1990. Në fakt, kur më përjashtuan nga puna në shtator, ata prisnin që unë të tentoja të arratisesha dhe, kur unë nuk rashë në këte grackë, ata nga zemerimi shpallën lajmin e vrasjes sime si “armik”. Pastaj momente të hidhura janë dhe zhgenjimet nga njerëz tek të cilët kam besuar, nga njerëzit që i kam dashur me shpirt.

Po më të mirat?

Kam plot momente të bukur. Por ndoshta momenti më i bukur ka qenë botimi i tregimit të parë në gazetën “Zëri i Rinisë”. Askurrë më nuk do t’i provoj emocionet e asaj dite. Po çaste të lumtura kam patur shumë.

A i kthehesh së kaluarës?

Nuk shikoj mbrapa. E shkuara është e shkuar. E bukur apo e trishtuar e djeshmja mbetet e djeshme dhe nuk mund ta rijetosh më. Sistemi që gabim, aksident historik, barbar, primitiv, kriminal. Fatmirësisht u rrënua, u zhbë, por ne i vuajme pasojat e tij edhe sot e kësja dite. Por gjithmonë jam ndjerë i shkeputur prej tij, sikur nuk kisha asnjë lidhje me të. Kjo ka qenë mënyra ime e të ekzistuarit.

Megjithatë kohët e fundit je duke u marrë me të dhënat historike të Muzeut të Memories. Çfarë po synoni të arrini me këtë?

Kujtojmë që të jetojmë të lirë! Ky ka qene prioriteti themelor në konfigurimin e Muzeumit të Memories, sepse fatkeqesisht diktaturat dhe diktatorët nuk janë një fenomen i veçuar në histori; ata janë ricikluar që nga shoqerite e lashta e deri në kohët moderne, duke sjellë vrasje, tmerre, vuajtje, uzurpim të lirive dhe të drejtave themelore njerëzore.

Ne si shqiptarë kemi fatkeqësisht një eksperiencë shumë të hidhur. Vuajtëm një nga diktaturat më mizore, që jo vetëm mbolli vdekje, varfëri, mjerim, e mbushi vendin me burgje e kampe përqendrimi, por e shndërroi krejt Shqipërinë në një burg të madh. Këte dimension jemi përpjekur t’i japim Muzeut të Memories, të adresuar kryesisht për brezin e ri, që pothuajse nuk ka informacion, ose ka informacion propogandistik për të shkuarën e errët. Eshte një gjë të thuash se komunizmi ishte i keq, se udheheqesi komunist ishte diktator, se njerëz të pafajshëm u vranë, u burgosën, u mbyllën nëpër kampe, se vendi u katandis në mjerim dhe krejt gjë tjetër të faktosh krimet e komunizmit dhe mjerimin e shqiptarëve në diktaturë nëpërmjet dokumentit, fotografisë, dëshmisë së gjallë dhe të prekshme. Natyrisht, projekti ynë është vetëm një hap modest, por ndoshta i efektshëm në përpjekjen tonë si shoqeri për t’u ndarë njëherë e mirë nga e shkuara dhe nga çdo logjikë e mentalitet totalitar.

Çfarë duhet të ndyshojë në Shqipëri, nëse duhet të ndryshojë diçka?

Njeriu shqiptar. Po nuk ndryshoi shqiptari nuk ndryshon Shqipëria. Shqiptari duhet të fitojë vizionin e së ardhmes, i cili i mungon krejtësisht. Duhet të mësohet të mendojë se bota nuk mbaron të gardhi i oborrit të tij dhe as se jeta nuk është dita e sotme apo një javë që vjen më pas. Në fund të fundit, duhet të mendojë me kokë dhe jo me bark, të ndjejë më shpirt dhe jo me stomak.
Nga ana tjetër më duhet të them se nuk besoj ta shikoj kurrë Shqipërinë që kam ëndërruar.
Së fundi, çfare do të doje të ndaje tjetër me lexuesit e ketij libri? Tregimin tim “Një vonesë bagazhesh”. Historia jonë është fatkeqesisht një histori vonese.

foto © Alessandra Quadri

Facebook Comments