Nga Ardian VEHBIU

I.

Kur Ronald Reagan-i filloi punën si President i SHBA-ve, gazetarët dhe vëzhguesit që ndiqnin konferencat e tij për shtyp vunë re diçka shqetësuese: shumë pyetjeve, Reagan-i u përgjigjej me batuta. Batutat zbavitnin të pranishmit dhe çlironin tensionin në sallë, por vinin edhe si simptomë e diçkaje tjetër: Presidenti amerikan nuk i njihte a nuk i kuptonte shumë gjëra, nuk arrinte të thellohej dhe as t’i vlerësonte çështjet si duhet. Batuta përftohej kështu jo nga dëshira për humor a për të dëfryer gazetarët, por për të mbuluar inkompetencën.

Çfarë vlente në fillim të viteve 1980, nuk mund të merret për e mirëqenë sot – rrethanat e komunikimit publik të politikanëve kanë ndryshuar. Komunikimi me batuta, të enjteve të Parlamentit në Tiranë, nuk është aq rezultat i inkompetencës së atyre që flasin, se simptomë e një patologjie kronike të mënyrës si u drejtohen politikanët tanë njëri-tjetrit dhe veçanërisht kundërshtarëve, në praninë e Të Tretit (publikut). Pa çka se, edhe në rrethanat e reja, batutat i detyrohen sa dëshirës për të zbavitur të tjerët, aq edhe nevojës për riprodhimin e kundërtive të rreme në politikën shqiptare.

Me batutë këtu kam parasysh çdo thënie të shkurtër që synon të bëjë humor me bashkëbiseduesin, duke e bërë këtë qesharak. Ndryshe nga shakaja, e cila si rregull themelon ose riprodhon një marrëdhënie miqësore me tjetrin, batuta konfirmon një karshillëk ose armiqësi, gjithë duke shprehur herë vetëkënaqësinë, herë irritimin ose padurimin e autorit. Dhe pavarësisht nga spekulimet për fenomenologjinë e batutës në kontekstin e komunikimit politik, mund të vërejmë se kjo ka për efekt të menjëhershëm pezullimin e dialogut, të shkëmbimit të ideve, të debatit. Nëse çdo dialog publik e ka gjithnjë një aspekt spektakular, batuta e çon këtë në ekstrem, duke e shndërruar dialogun në farsë.

Duke qenë gjithnjë përçuese e efektit komik – ironisë, sarkazmës, përqeshjes, talljes – batuta shpesh e kërkon madje e lyp pjesëmarrjen e publikut nëpërmjet invokimit të një kujtese të përbashkët: për shembull, përmendja e plakut Mere parakupton familjarizim me filmin “Njeriu me top”, mbase edhe me romanin përkatës. Pa këtë familjarizim, batuta mundet edhe të funksionojë, por del nga kontrolli i autorit. Përkundrazi, kur familjarizimi realizohet, kjo siguron jo vetëm suksesin e batutës, por edhe krijimin e marrëdhënieve të simpatisë midis publikut të zbavitur, dhe atij që e ka bërë batutën.

Në politikën shqiptare aktuale batuta e ka gjetur rrugën falë vanitetit të protagonistëve, dëshirës për t’u dukur të lezetshëm dhe për të fituar popullaritet, por edhe në kontekstin e përgjithshëm të një komunikimi politik, tek i cili batuta shpesh zë vendin që i takon, në shoqërinë e deformimeve të tjera, si akuzat pa bazë, histrionizmi, gënjeshtrat dhe paroditë e marrjes në pyetje së tjetrit. Megjithatë, në rrethana të caktuara, inkompetenca e batutaxhiut gjithnjë vjen në vështrim; sepse avantazhi i batutës është që ta ndalë një shkëmbim mendimesh ose ta këputë një zinxhir pyetje-përgjigjesh, pavarësisht nga arsyeja për ndalje. Një politikan që i përgjigjet me batutë pyetjes nga gazetari në konferencë shtypi mund ta përligjë këtë me argumentin se pyetja ishte idiote, ose “loaded” (e parakuptonte një përgjigje komprometuese për të pyeturin); ndërsa gazetari “viktimë” e batutës mund të shohë atje inkompetencën e atij që ka përballë; ose, të paktën, ta interpretojë batutën si shenjë që autori i saj nuk dëshiron të përgjigjet.

Natyrisht, batuta duhet të jetë edhe zbavitëse, përndryshe nuk do të sillej në bisedë publike. Mund të pyesim: zbavitëse për kë? Mbase për autorin e saj, me siguri jo për “marrësin”; por çfarë ka më shumë rëndësi në ekonominë e komunikimit, është që të dëfrehet publiku. Dhe publik nuk konsiston vetëm në të pranishmit e pandërmjetëm, por edhe e sidomos me të gjithë ata që do të njihen me batutën nëpërmjet medias: publiku televiziv, në rrjetet sociale, në Internet. Shfletuesit e Internetit shqip, për të mos folur për teleshikuesit, janë mësuar tashmë të shohin shfaqjen komike të “së enjtes parlamentare”, ku redaktorët e lajmeve kujdesen që t’i montojnë emisionet në mënyrë të tillë, që t’i shndërrojnë në përmbledhje batutash, njëlloj si përmbledhjet e ndeshjeve të futbollit, që mjaftohen me golat. Në këtë kuptim, batuta si fenomen politik nuk bën dot pa bashkëfajësinë e medias, e cila i jep kontekstin e duhur, madje e ri-kontekstualizon, duke synuar dëfrimin e publikut.

II.

Ngaqë është e shkurtër dhe kompakte, batuta, përfshi këtu edhe batutën e politikanit, mbahet mend lehtë dhe mund të përcillet goja-gojës, mes të tretëve, për t’u dëfryer ose për ndonjë qëllim tjetër. Ajo zë vend mirë në kulturën gojore (orale), që i ka ende të forta rrënjët mes nesh; madje duke i ri-derdhur protagonistët në trajtat e personazheve folklorike (gnomike), të tillë si Qosja (Qerosi) ose Hoxhë Nastradini, të cilët jetojnë dhe riprodhohen, në hapësirën orale, nëpërmjet batutave të tyre. Të vetëdijshëm për këtë përmasë folklorike të komunikimit me batuta, politikanët dhe ekipet e tyre të PR përpiqen t’i shfrytëzojnë me aq sa munden, duke mbrehur edhe mediat në zgjedhë.

Kjo e afron batutën me memet, jo në kuptimin e një elementi kulturor ose të sjelljes që përhapet nëpërmjet imitimit viral, por në kuptimin tjetër të një imazhi ose teksti që kopjohet dhe shpërndahet në rrjetet sociale. Edhe batuta, edhe memi ia detyrojnë suksesin aftësisë për ta komunikuar mesazhin menjëherë, qoftë edhe nëpërmjet rikontekstualizimit: duke e nxjerrë një thënie a ngjarje nga konteksti i vet dhe duke e futur në kontekstin e ri të batutave dhe të memeve ekzistuese. Çfarë edhe i shndërron politikanët – meqë jemi në politikë – në personazhe folklorike, të cilat funksionojnë sërish si pika referimi, por tashmë për spektaklin e politikës.

Aq e vërtetë është kjo, sa edhe politikanët vetë duket sikur i planifikojnë disa thënie, batuta ose sjellje të tyret duke pasur në mendje shfrytëzimin e tyre për meme; njëlloj sikurse i kooptojnë memet, për synime të propagandës ose të PR, edhe kur nuk i krijojnë ata vetë, ekipet e tyre ose simpatizantët e tyre. Në vija të përgjithshme, ky rekrutim i formave elementare të komunikimit çon në zëvendësimin e politikës me politikanin; dhe të procesit politik me komedinë e përditshme të sjelljes dhe të fjalëve të politikanit personazh në publik. Politikani, nga ana e vet, jo vetëm e ka të qartë dyzimin mes imazhit të tij folklorik dhe agjencisë së tij brenda shtetit (dhe pushtetit), por shpesh e ushqen, sepse kjo edhe i jep popullaritet, edhe e lejon ta bëjë punën e vet si politikan larg vëmendjes së publikut dhe të mediave. Në fakt, të paktën në Tiranë, politikanët mund t’i japin shfaqje edhe njëri-tjetrit, por gjithnjë me Të Tretin në mendje – publikun, si mundësi konsensus-i dhe votash.

Edhe pse mediat shpesh fokusohen te batuta, për shkak të efektit të saj zbavitës, gjithnjë është për t’u mbajtur parasysh që batuta është pjesë e një dialogu të sëmurë, në kuptimin që asaj, batutës, mund t’i ketë paraprirë një pyetje provokuese, një akuzë skandaloze, ose një lloj ligjërimi tjetër që tërheq vëmendjen ndaj folësit. Edhe pse trolli është bërë i njohur si rol dhe personazh në epokën e Internetit, trollimi ka qenë gjithnjë i pranishëm në komunikimin politik, veçanërisht në kultura të dobëta të ligjërimit publik, si jona; ku komunikimi nuk synon dialogun, por bllokimin (neutralizimin) e kundërshtarit, mposhtjen e tij totale, demaskimin, madje poshtërimin. Prandaj, nëse e veçojmë batutën në këtë analizë, e bëjmë vetëm për t’iu përgjigjur një përzgjedhjeje analoge, nga kanalet e komunikimit publik.

Në çdo rast, batuta përmbush së paku dy funksione: ta sulmojë bashkëfolësin, duke e vënë në pozicion të vështirë (mbrojtës) ose duke e lënduar; dhe, njëkohësisht, duke e ndërprerë dialogun e natyrshëm, ose shkëmbimin e argumenteve, zakonisht ngaqë autori i batutës gjendet ai vetë në vështirësi. Çfarë do të thotë se, gjatë një dialogu a debati, batuta e zhvendos vëmendjen nga argumenti, te personi, gjithë duke e reduktuar shkëmbimin e ideve – potencialisht produktiv a konstruktiv – në një riprodhim pozicionesh të thjeshtuara. Në këtë kuptim, Edi dhe Sala përplasen në parlament jo ngaqë kanë mendime të kundërta për këtë apo atë çështje, por ngaqë Edi dhe Sala, si personazhe që lëshojnë batuta dhe zbavitin publikun (dhe ndoshta veten), përftohen si të tillë, si personazhe, nëpërmjet farsës së përplasjeve.

Një batutë ka disa lloje publiku: lëshuesin e batutës, personin të cilit i drejtohet batuta, sallën ku ndodh kjo, publikun që e ndjek këtë skenë drejtpërdrejt në TV ose në streaming dhe publikun difuz të mediave në përgjithësi. Autori i batutës mund të ndihet i lehtësuar ose i shkarkuar psikologjikisht; marrësi i batutës mund të ndihet i fyer ose të karikohet psikologjikisht për kundërpërgjigjen; publiku i pranishëm – p.sh. në parlament – mund të qeshë ose të indinjohet (shpesh “të indinjohet”), sipas përkatësisë politike; dhe publiku tjetër të zbavitet, qoftë edhe nëpërmjet neveritjes. Çfarë duhet veçuar, nga gjithë kjo fenomenologji, është që ky lloj komunikimi priret të zëvendësojë atë lloj dialogu që duhej të përbënte thelbin e politikës, madje edhe si spektakël për publikun. Krijohet përshtypja sikur palët në konfliktin politik nuk kanë çfarë t’i thonë më njëra-tjetrës; e vërteta është se palët në konfliktin politik nuk duan – për arsyet e tyre – që ta luajnë teatrin e dialogut për publikun. Për këtë, i ndihmon edhe konstatimi – jo doemos i hidhur – se publiku që kanë krijuar, pas kaq e kaq vitesh performimi në skenën politike, preferon të qeshë me ta, në vend që të dëgjojë se çfarë i thonë njëri-tjetrit.

III.

Edhe dialogu, edhe debati, e parakuptojnë konfliktin – por të ideve; batuta e zhvendos këtë konflikt te personat palë në dialog ose në debat; dhe kur rutinizohet, si gjest, i riprodhon këta persona si personazhe. E shohim këtë efekt anësor të spektakularizimit të batutës kur një politikan ftohet të marrë pjesë në një debat televiziv ose talk show dhe i gjen të pakëndshme ose të papërshtatshme pyetjet e drejtuesit të emisionit: batuta shërben sa për ta kanalizuar agresionin dhe për të shmangur ndonjë reagim tjetër të papranueshëm, aq edhe për t’i shkelur syrin publikut televiziv.

Në foklor dhe në traditën orale, personazhe humoristike si Qerosi (Qosja) ose Hoxhë Nastradini janë edhe sjellës të urtësisë – meqë i qortojnë zakonet duke qeshur (castigant ridendo mores). Në gojën e tyre, batuta është edhe tregues i superioritetit moral ndaj kujtdo që bart një lloj superioriteti tjetër (pushteti, forca, dhuna, paraja). Përkundrazi, politikanët që shkëmbejnë batuta therëse me njëri-tjetrin, drejtpërdrejt ose në distancë, e bëjnë në kontekstin e një dueli teatral, i cili për nga skriptimi dhe inskenimi (staging) ka shumëçka të përbashkët me “mundjen amerikane” (wrestling). Prandaj edhe “të enjtet parlamentare”, gjithë duke mbetur infotainment, u janë afruar për nga struktura telenovelave, ku të njëjtat personazhe riprodhojnë veten duke reaguar, në situata të ndryshme dhe të ndryshueshme, ashtu siç i pret publiku të reagojnë.

Përtej Qerosit dhe Nastradinit, si heronj të një tradite orale specifike, kultura shqiptare e rrugës gjithnjë i ka bërë vend të veçantë shakaxhiut, ose atij që qesëndis – herë me batuta, herë me barcaleta, herë me gjëza e me rrokulla. Si person edhe karismatik edhe subversiv, që u kundërvihet pushteteve, shakaxhiu ka gëzuar respektin dhe ndonjëherë edhe mbrojtjen e atyre që kanë nevojë për shakatë e tij dhe për rolin e tij në komunitet. Për arsye të ngjashme, publiku gjithë duke i vlerësuar lart aktorët tragjikë dhe dramatikë, ka simpati edhe më të madhe për aktorët komikë, ata që i japin gëzim në jetë, nëpërmjet humorit. Ky popullaritet i shakaxhiut, në post-modernitet, i ka ndihmuar personazhe të tipit Beppe Grillo të hyjnë triumfalisht në politikë dhe të marrin deri edhe pushtetin me rrugë demokratike. E megjithatë, edhe Grillo-ja si udhëheqës i lëvizjes M5S, është treguar shumë më pak bujar me batutat, se ç’mund të kujtonin fansat e tij, që u shndërruan pastaj në votues të tij.

Batutaxhinjtë e sotëm në politikën shqiptare kapitalizojnë jo në reputacionin e tyre si aktorë komikë, por në dëshirën instinktive të publikut për të qeshur; ose, më mirë akoma, në nevojën e publikut për ta zgjidhur, nëpërmjet të qeshurit, tensionin që këta vetë krijojnë, shpesh në mënyrë artificiale, mes palëve në debatet politike. Sikurse e përmenda tashmë, kur është pjesë organike e një debati qoftë edhe të ndezur, batuta zë vend natyrshëm në shkëmbimet mes kundërshtarëve; por sot po shohim të ndodhë diçka tjetër, dhe pikërisht që batuta të shndërrohet në mjet default të komunikimit politik publik; dhe publiku të zbavitet jo me origjinalitetin e saj, por me bajatësinë e saj. Aq sa çfarë po u mungon shfaqjeve të sotme të së enjteve parlamentare është vetëm ajo që, në televizionin amerikan, njihet si canned laughter, ose e qeshur e gatshme, e cila futet në kolonën zanore të një komedie televizive për ta zëvendësuar reagimin e pakontrollueshëm të publikut real me diçka të rregullt, rutinë dhe sistematike.[1]

Më lart e krahasuam batutën me shakanë: të dyja mund të përdorin teknika të ndryshme të humorit (ironi, sarkazëm, hiperbolë, grotesk, parodi, spica), por shakaja themelon dhe riprodhon një aleancë, një miqësi, një ulje tensioni të butë; ndërsa batuta, në kuptimin e ngushtë që i kemi dhënë në këtë shkrim, thekson dhe përforcon një kundërvënie ose armiqësi. Ndërsa edhe batuta edhe bullshit-i tërheqin vëmendjen ndaj folësit, bullshit-i tingëllon serioz dhe herë-herë pompoz, ndërsa batuta i shkel syrin publikut dhe gjithnjë e bart një element humori, i cili edhe e lidh me një segment të caktuar të publikut (atë që e kap humorin – Sali Berisha Edi Ramës gjatë ceremonisë së instaurimit të Presidentit Meta: “Po ti nuk gjete nallane për sot?” Këtë batutë, që i referohet veshjes ekstravagante të Ramës, e shijojnë të gjithë ata që lidhin “nallanen” me një stil jetese specifik). Bullshit-i nuk mund të pranojë asnjë grimë humori, ndërsa batuta e mbreh në punë humorin për të maskuar (por jo zbutur) hostilitetin. Përndryshe, të dyja kanë për funksion të shmangin vëmendjen, çfarë e arrijnë me mënyra të ndryshme.

Edhe pse gjithnjë duhet interpretuar në kuadrin e politikës si spektakël, inskenimit të konfliktit dhe shkeljes së syrit, batuta kushtëzohet edhe nga profili psikologjik i atij që e përdor – meqë kërkon një farë talenti, për të pasur efekt; por edhe një kompleks superioriteti ndaj tjetrit, që përkthehet në vështrimin nga lart poshtë; madje një lloj arrogance. Nuk është pa lidhje me bullizmin, vetëm se bully kërkon para së gjithash poshtërimin e tjetrit dhe afirmimin/konfirmimin e pushtetit të vet brenda grupit, ndërsa autori i batutës është gjithnjë në kërkim të simpatisë, konsensus-it dhe adhurimit të së tretit, ose atij që duhet ta konsumojë. Çfarë edhe na sjell te kushtëzimi sociologjik i batutës, ose ai kontekst që ti vetë krijon dhe mirëmban, i një publiku që pret prej teje ta bësh për të qeshur. Jo rrallë, mes këtij publiku gjen gjithfarë lajkatarësh dhe puthadorësh, të cilët zbaviten me batutat e tua po aq mekanikisht sa edhe ç’ua hedh ti herë pas here, kocka për t’i konsumuar nën tryezë.

Më në fund, batuta si default e komunikimit politik publik, veçanërisht në kontekste pyetje-përgjigjesh ose bisedash të liderit politik me grupin, tradhton dështimin e parimit të dialogut, mbi të cilin themelohet pluralizmi politik. Në fakt, batuta e reseton dialogun, e kthen në parametrat fillestarë, e detyron të rimarrë të njëjtat tema e të njëjtat tema, duke i ritualizuar dhe që, me kalimin e kohës, fillojnë t’u shërbejnë thjesht kushteve të produksionit të batutës, ose – më në përgjithësi – skenës ku politika konsumohet si dëfrim për masat. Duke u kalcifikuar kështu, diferencat mes pozicioneve në politikë vijnë e shndërrohen nga variable në konstante; dhe “dialogu” politik vihet në shërbim të riprodhimit të konfliktit. Çfarë edhe do ta bënte batutën armë të parazgjedhur të antipolitikës.

Facebook Comments